أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

مقدمهء كتاب 32

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

پس بگواهى اين اجازات ابو الفتوح بعد از پانصد و چهل زنده بوده است و از طرفى هم مىبينيم كه وى در زمان تأليف كتاب نقض ( 556 - 559 ) مرده بوده است زيرا چنان كه گذشت شيخ عبد الحليل در آن كتاب در چند موضع نام او را مقرون بترّحم ساخته و بعد از ذكر نام او « رحمه اللّه » گفته است پس وفات وى محدود بما بين پانصد و پنجاه و دو و پانصد و پنجاه و نه مىباشد و اين تحديد معارضى ندارد مگر قول صاحب شاهد صادق كه گفته « ابو الفتوح خزاعى در 540 در گذشت » پس بايد براى حلّ اين مشكل و رفع اين ابهام فكرى كرد . [ تحقيقى در تعيين سال وفات ابو الفتوح ] آنچه در حلّ اين مشكل و رفع اين ابهام به نظر نگارنده ميرسد آنست كه صاحب شاهد صادق اين تاريخ وفات را به صورت رقومى ديده يعنى در جائى كه مأخذ كتاب شاهد صادق بوده و صاحب اين كتاب تاريخ مورد بحث را از آنجا گرفته است عبارت به تمام حروف ملفوظ بها درج نشده بوده بلكه بطريق عدد نگارى رسم شده بوده و اين صورت « 540 » را داشته است و نظر به آنكه بعضى نويسندگان گاهى اعداد را نيز مانند حروف و كلمات مندمج و درهم مينويسند بطورى كه تشخيص مقدّم و مؤخّر و اوّل و دوّم آن مشكل مىشود و بكمك قرينه معيّن و معلوم ميگردد و در صورت فقد قرينه خواننده كه به نظر خود يكى را مقدّم ميدارد گاهى اصابه مىكند و گاهى بخطا ميافتد گاهى تشخيص او موافق با واقع و حقيقت امر مىشود و گاهى مخالف با آن مىباشد پس در اينجا نيز گمان مىكنم كه در اثر تقديم و تأخير در قرائت دو رقم اوّل اين عدد تصحيف و تحريفى به كار رفته و در نتيجهء آن خلاف واقعى پديد آمده است توضيح آنكه قويّا محتمل است بلكه با تدبّر در مطالب مندرجه اين مطلب محفوف بقرائن جليّه و امارات روشنى مىگردد كه ميتوان گفت كه : بظنّ قوى يعنى ظنّ متاخم بعلم ضابط تاريخ وفات ابو الفتوح چنين نوشته بوده « 554 » ليكن ناقل از روى آن كه دست دوم بوده در نتيجهء اندماج ارقام اين صورت تاريخ اشتباه كرده چهار را كه در مرتبهء آحاد بوده بمرتبهء عشرات آورده و پنج را در اثر عدم تشخيص و عدم تمكّن از قرائت آن صفر تصوّر كرده و بمرتبهء آحاد برده است در نتيجه اين عدد « 554 »